Beynimiz Plastik Mi ?

Beynimiz Plastik Mi ?

Beynimiz Plastik Mi ?

Hayır. Beynimiz plastik değildir. Sorunun cevabına şaşırmadınız elbette. 🙂 Ama bu sorunun cevabını vermek, beynin plastik olmadığını kanıtlamaya yetmez. Önce plastiğin ne olduğunu tanımlamamız gerekiyor. Plastik tanım olarak: Isı ve Basınç etkisiyle biçim verilen, organik veya sentetik olan maddeye denir. Beynimiz ne kadar organik olsa da sentetik olarak ısı ve basınç etkisiyle biçim verilemez. Yani insan eli ile oluşturulamayacağı için plastik değildir.

“Ya plastikle ne alakası var ?” dediğinizi duyar gibiyim. Değerli okurlarım.. Sizleri alakası olan yeni bir kavramla tanıştırayım. “Nöroplastisite” (Neuroplasticity). Bu kelime beynimizin veya sinirlerimizin değişken bir yapıda olmasından geliyor. Bu olgu ya böyle bir ismin verilmesinin sebebi; yaşamımız boyunca beynimizin ve sinirlerimizin, deneyimlerimize bağlı olarak değişip şekillenebilmesi, daha net bir tanım olarak esneyebilmesinden geliyor. Peki neymiş bu Nöroplastisite ? Deneyimlerimizi nasıl esnetebiliyormuş ? Hayatımızda nerde ne kadar var? Gelin beraber öğrenmeye çalışalım. Öğrenmek istemeyenleri de dışarı alalım. Malumunuz “İlim, ilim bilmektir. İlim, kendin bilmektir. Sen kendin bilmezsen, bu nice okumaktır !” -Yunus Emre

nöroplastisite

Nöroplastisite Nedir ?


Nöroplastisite, beynin yaşam boyunca ve deneyime yanıt olarak hem yapıyı hem de işlevi değiştirme ve değişimi uyarlama yeteneğini ifade eden genel bir terim olarak görülebilir. Her insanda farklı olmasıyla beraber Nöroplastisite; yaş, cinsiyet ve duygusal deneyim gibi çeşitli unsurlarla etkileşime girerek, geniş bir plastik süreç oluşturur.

Yani kısaca özetlemek gerekirse her bireyde farklı oluşan ve sizin hayat boyunca deneyimlediğiniz her şeyin beyinde yarattığı fiziksel bir değişim vardır. Bu olayların tamamına Nöroplastisite denir.

Beynimize Şekil Mi Veriyoruz ?

Evet gerçekten de şekil veriyoruz. Farkında bile olmadan hemde. Birazdan okuyacağınız örnekler anlamanıza yardımcı olacaktır:

nöroplastisite

1) 2000 yılında Londra’daki taksi şoförleri üzerinde yapılan bir çalışmada, bu dev şehrin yollarının ezberlendiği bir kursu bitiren şoförlerin beyinlerinde hafızadan sorumlu hipokampus bölgesinin büyüdüğü tespit edildi. Üstelik taksi şoförlerinin deneyimi arttıkça bu bölgedeki gri madde miktarının da arttığı gösterildi.

nöroplastisite

2) İsviçreli bilim insanları 2004 yılında yayınladıkları bir çalışmada jonglörlük yapmayı öğrenmenin beynin görme korteksindeki gri madde miktarını artırdığını tespit ettiler.

nöroplastisite

3) Siyah kuşak karateciler ile karateye yeni başlayan insanların beyinlerinin karşılaştırıldığı 2012 yılında yayınlanan bir çalışmada, ilk grubun dengeden sorumlu beyin bölgesi olan beyincik (serebellum) ile hareketten sorumlu motor korteks arasındaki beyaz madde yolaklarının daha yoğun olduğu gösterildi.

Bunu bu şekilde yazmak bu işi zor ve spesifikleştiriyor. Hayal edebilmeniz açısından şunu söyleyebiliriz ki; yediğiniz, içtiğiniz, koştuğunuz, konuştuğunuz, düşündüğünüz veya hissettiğiniz zamanlarda milyonlarca sinaptik işlem gerçekleştiriyorsunuz. Bunları yaparken aynı zamanda yaptığınız her harekete göre beyniniz şekilleniyor. Peki bunlar yaşa veya deneyime bağlı olarak nasıl belirleniyor? Detaylı olan, kafamızı patlatacak kısma gelelim. Güçlü kalır ve okumaya devam ederseniz belki bir gün sizde plastisitenizi görebilirsiniz. 😀

Deneyime Bağlı Plastisite İçin Kritik Dönemler

Öncelikle yaş, deneyime bağlı Nöroplastisite’nin temel belirleyicisidir. Önemli yapısal ve işlevsel değişiklikler, kritik dönemler (critical periods) olarak bilinen, uyarıcı kaynaklı plastisitenin zamanla sınırlı dönemlerinde ağırlıklı olarak yaşamın erken dönemlerinde meydana gelme eğilimindedir.

Bu “kritik dönemler” o zamandan beri tüm büyük duyu sistemlerinde ve çeşitli hayvan türlerinde tanımlanmıştır. Ayrıca bunların tanımlanması, düzenlemelerinde yer alan kortikal mekanizmanın keşfedilmesinde etkili olmuştur.

nöroplastisite

Son zamanlarda yapılan çalışmalar, işitsel kortekste normalde erken “kritik dönemlerde” meydana gelen plastik değişikliklerin, yaşlanan insanlarda ve kemirgenlerde bile gözlemlenebileceğini göstermiştir. Bu, plastisiteyi düzenleyen unsurların yaşam süresi boyunca değiştiğini ve sadece gelişimsel “kritik dönemler” etrafında işlemediğini göstermektedir.

Burada bir özetlemeyi denersek; plastisitemizin gelişimi önce erken yaşlarda oluşur. Bu kritik dönemler dediğimiz zaman dilimlerinde en büyük sıçramasını yapar. Daha sonraları plastisitemiz önceleri gibi gelişmese de, yaşlılıkta da gelişme gösterebilir. Yaş yetmiş iş bitmemiş diyebileceğimiz insanlar var kısacası 🙂 . Yazıyı okurken “bitmediyseniz” devam edelim…

“Critical period” olarak adlandırılan yer zamanla azalır ve duyusal sensörlerin stabilize oluşumu gözlemlenir. Bu işlem, inhibitör (GABAerjik) hücresel ağların olgunlaşmasını ve kortekste yeterli GABAerjik tonun korunmasını gerektirir. Bu ağların ve ilgili kortikal plastisitenin daha fazla modifikasyonu, olgun beyindeki plastisiteyi sınırlandırmadaki rolleri nedeniyle sözde bir dizi plastisite inhibitörü ve moleküler fren tarafından düzenlenir.

Yukarıdaki resim, açıklanmaya çalışılan grafiğin, moleküler düzeyde çizilmiş halidir. Gösterilen hücreler plastisitenin düzenlenmesinden sorumludurlar.

Plastisiteyi teşvik eden ve sınırlandıran fonksiyonel ve yapısal elementler; Parvalbumin pozitif (PV +) hücreler gibi GABAerjik internöronların inhibitör aktivitesini içerir. Perinöronal (sinirlerin etrafı) ağlar (PNN’ler) dahil olmak üzere hücre dışı matris bileşenleri ve miyelinle ilişkili proteinlerdir.

Buranın özeti olarak; yukarıda gördüğünüz plastisite grafiği, insan ömrü boyunca, sabit ve azalarak tutmaya çalışan inanılmaz bir işlem dönmektedir. Çünkü yaşam boyu deneyimlediğimiz şeyler değişir ve beynimiz gelişir. Daha önceden hoşlandığımız bir şeyi şuan sevmeme durumu olabilir. Yeni deneyimlere açık olurken , eskileri daha doğrusu kullanmadığımızı atmaktayız(use it or lose it). Bu yüzden plastisitenin sabit bir azalma göstermesi gerekmektedir. Yazı karmaşıklığını gidermek için detaylara yer verilmeyecektir. İlgilenenler için (bence ilgilenen olmayacaktır 😀 ) makalenin kendisini kaynakça kısmından bulabilirsiniz.

Bana bildirilen kadarını olabildiğince sizlere aktarmaya çalıştım. Editörlükte yardımcı olan Yaren arkadaşıma teşekkür ederim. Takipte kalın.. Sonsuzluk ve Ötesine…

Görüş ve önerileriniz için..


Kaynakça

Gu J., Kanai R. (2014). What contributes to individual differences in brain structure? Front. Hum. Neurosci. 8:262 10.3389/fnhum.2014.00262

Knudsen E. I. (2004). Sensitive periods in the development of the brain and behavior. J. Cogn. Neurosci. 16 1412–1425. 10.1162/0898929042304796

Rice F. L., Van der Loos H. (1977). Development of the barrels and barrel field in the somatosensory cortex of the mouse. J. Comp. Neurol. 171 545–560. 10.1002/cne.901710408

de Villers-Sidani E., Chang E. F., Bao S., Merzenich M. M. (2007). Critical period window for spectral tuning defined in the primary auditory cortex (A1) in the rat. J. Neurosci. 27 180–189. 10.1523/JNEUROSCI.3227-06.2007

Fritschy J. M., Panzanelli P. (2014). GABAA receptors and plasticity of inhibitory neurotransmission in the central nervous system. Eur. J. Neurosci. 39 1845–1865. 10.1111/ejn.12534

Bavelier D., Levi D. M., Li R. W., Dan Y., Hensch T. K. (2010). Removing brakes on adult brain plasticity: from molecular to behavioral interventions. J. Neurosci. 30 14964–14971. 10.1523/JNEUROSCI.4812-10.2010

Kuhlman S. J., Olivas N. D., Tring E., Ikrar T., Xu X., Trachtenberg J. T. (2013). A disinhibitory microcircuit initiates critical-period plasticity in the visual cortex. Nature 501 543–546. 10.1038/nature12485

Wang D., Fawcett J. (2012). The perineuronal net and the control of CNS plasticity. Cell Tissue Res. 349 147–160. 10.1007/s00441-012-1375-y

Yararlanılan Kaynaklar

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5649212/#B127

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21741548/

https://www.cognifit.com/tr/brain-plasticity-and-cognition

https://www.plastikciyiz.biz/bilgi-kutuphanesi/teknik-bilgi-kutuphanesi/204/plastik-nedir

https://en.wikipedia.org/wiki/Neuroplasticity#:~:text=Neuroplasticity%2C%20also%20known%20as%20neural,systematic%20adjustments%20like%20cortical%20remapping.

https://www.saebo.com/cortical-plasticity/#:~:text=Cortical%20Plasticity%2C%20also%20known%20as,individual%20experiences%2C%20lifestyle%20and%20environment.

http://noroblog.net/2019/01/15/noroplastisite-nedir/

https://www.youtube.com/watch?v=ELpfYCZa87g&ab_channel=Sentis

1 Beğen

Yapılan Yorumlar

  1. Yine çok faydalı ve etkileyici bir yazı olmuş 🙂

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir